Wanneer komt er weer degelijk taalonderwijs?

Met grote en mij verbijsterende regelmaat tref ik teksten aan die blijk geven van een niet bepaald vlekkeloos taalgebruik. Veelal betreft het fout gespelde werkwoordsvormen. Ja, jij hebt makkelijk praten als Neerlandicus, wordt mij dikwijls voor de voeten geworpen als ik daarover opmerkingen maak. Alsof een universitaire studie Nederlands niet meer is dan een uitgebreide cursus spellen. D of dt, dubbel d of dubbel t, het is allemaal kinderlijk eenvoudig. Daar wil ik het in deze eerste bijdrage over hebben.

Begrippen

Om goed duidelijk te maken hoe je op een correcte wijze werkwoordsvormen spelt, wil ik een aantal hiervoor noodzakelijke begrippen introduceren: de infinitief, de stam van het werkwoord, de grammaticale personen, het voltooid deelwoord, het tegenwoordig deelwoord, het als bijvoeglijk naamwoord gebruikte voltooide deelwoord, het verschil tussen zwakke en sterke werkwoorden en de bekende, maar helaas vaak onjuist toegepaste regel van 't kofschip.

Infinitief

De infinitief is het werkwoord zoals je dit in het woordenboek aantreft. Het is het hele werkwoord. Het is nog niet bewerkt. Er is nog niets mee gebeurd. Er heeft nog geen enkele vervoeging plaatsgevonden. Feitelijk zegt de naam 'infinitief'' dit al: het betreffende werkwoord heeft nog niet zijn eindvorm gekregen.

Stam van het werkwoord

De stam van het werkwoord. Ik zal proberen dit begrip uit te leggen aan de hand van twee werkwoorden: werken en branden. Hoe je deze werkwoorden ook vervoegt, steeds zul je daar het element 'werk' danwel 'brand' in aantreffen: de ik-vorm van het werkwoord. Je kunt het vergelijken met je eigen lichaam. De ene keer loop je in zwembroek op het strand (wat ik dezer dagen  zeerste zal afraden), de andere keer in smoking, dan weer eens casual, maar het daarin gestoken lichaam is, net als de stam van het werkwoord, steeds hetzelfde.

Laten we eens de proef op de som nemen:

ik werk-   
jij werk-t
hij werk-t

wij werk-en
jullie werk-en
zij werk-en

ik brand-
jij brand-t
hij brand-t

wij brand-en
jullie brand-en
zij brand-en

Je ziet, het element 'werk' c.q. 'brand' keert steeds terug.

Dit geldt ook voor de verleden tijd. Kijk maar:

ik werk-te
jij werk-te
hij werk-te

wij werk-ten
jullie werk-ten
zij werk-ten

ik brand-de
jij brand-de
hij brand-de

wij brand-den
jullie brand-den
zij brand-den

Eveneens geldt dit voor het voltooid deelwoord: ge-werk-t, ge-brand.

Grammaticale personen

We kennen drie grammaticale personen, drie in het enkelvoud en drie in het meervoud.

De 1ste grammaticale persoon: ik (enkelvoud) en wij (meervoud). Het is de persoon of zijn de personen van wie de handeling uitgaat.

De 2de grammaticale persoon: jij (enkelvoud) en jullie (meervoud). In dit geval betreft het altijd de aangesproken persoon.

De 3de grammaticale persoon: hij of zij (enkelvoud) en zij (meervoud) en alle personen over wie en dingen waarover iets gezegd wordt, bijvoorbeeld de buurman, de toiletjuffrouw, de huizenmarkt, de overstromingen enzovoort enzovoort.

Nogmaals de vervoegingen op rij:

1ste persoon: ik werk-
2de persoon: jij werk-t
3de persoon: hij werk-t; die oefening werk-t niet goed uit.

1ste persoon: wij werk-en
2e persoon: jullie werk-en
3de persoon: zij werk-en; die dingen werk-en goed.

Uitzondering

Als de 2de grammaticale persoon (jij) achter het in de tegenwoordige tijd vervoegde werkwoord staat, komt er GEEN -t achter de stam. Kijk maar: werk- je mee? werk- je niet mee? Evenzo: brand- je van verlangen om eindelijk de correctie vervoeging van werkwoorden onder de knie te krijgen?

Let op! Dit geldt alleen als 'je' te vervangen is door 'jij'. Als 'je' te vervangen is door 'jouw' (je broer, jouw vader) is er sprake van een 3de grammaticale persoon enkelvoud. Dus: word-t  je vader bevorderd? Op welke dag brand- je los?

Even een pauze

Doceren, wat ik hier probeer, betekent in kleine doseringen aanbieden. In een volgende bijdrage wil ik de overige voor de correcte spelling van werkwoordsvormen uit de doeken doen. Probeer thans aan de hand van het hierboven gespresenteerde schema de vervoeging in de tegenwoordige tijd te doorgronden. Als je dit met enige consequentie doet, zul je hier geen fouten meer maken.

Nog even een vraag: schrijf je: hij bedoeldt, of: hij bedoelt?

Antwoord: de stam (de ik-vorm) is: bedoel. Dan kan er in het enkelvoud hoogstens een -t achter komen. Dus: hij bedoel-t.
Hij vermoed? Hij vermoed-t? Hier is de stam: vermoed. Dus: hij vermoed-t.